Ephedra: van ma huang tot sierplant

Ephedra ziet eruit als een bosje groene breinaalden: kale, gelede stengels zonder echte bladeren. Toch heeft juist deze sobere woestijnplant een bewogen geschiedenis. Ze zat eeuwenlang in de Chinese kruidenkunde, leverde de grondstof voor astmamedicijnen, belandde in vetverbranders en werd daar weer uit verbannen. Nu kweek je ephedra vooral als bijzondere plant voor in een droge tuin of pot. In dit artikel lees je hoe dat zo gekomen is, waarom niet elke ephedra hetzelfde is en hoe je de plant zelf opkweekt.

In het kort

• Ephedra is een geslacht van tientallen soorten struikjes uit droge gebieden. Het is een naaktzadige plant, verwant aan coniferen.
• Aziatische soorten zoals Ephedra sinica (ma huang) bevatten ephedrine. Noord-Amerikaanse soorten zoals Ephedra nevadensis bevatten dat nauwelijks of niet.
• Sinds 2015 mag ephedra in de EU niet meer in voedingsmiddelen en supplementen zitten.
• Zelf kweken als sierplant mag wel. Ephedra wil zon, weinig water en goed doorlatende grond.

Een plant zonder bladeren

Wie ephedra voor het eerst ziet, denkt aan heermoes of een bezemstruik. Botanisch is het iets heel anders. Ephedra hoort bij de naaktzadigen, de groep waartoe ook dennen en jeneverbes behoren. De plant maakt geen echte bloemen, maar kleine kegeltjes.

De bladeren zijn teruggebracht tot schubjes op de knopen van de stengels. Het groene werk, de fotosynthese, doen de stengels zelf. Zo verliest de plant weinig water, en dat is precies wat je nodig hebt in een woestijn of op een droge berghelling.

De meeste soorten zijn tweehuizig: er zijn mannelijke en vrouwelijke planten. Alleen een vrouwelijke plant die bestoven is door een mannelijke, vormt zaad. Bij veel soorten zit dat in een opvallend rood, vlezig omhulsel dat op een besje lijkt.

Ma huang: van kruidenboek tot laboratorium

In China heet Ephedra sinica ma huang. De plant staat al in het Shennong Bencao Jing, een klassiek Chinees kruidenboek dat in de eerste eeuwen van onze jaartelling is samengesteld. Het boek wordt toegeschreven aan de legendarische keizer Shennong. Daardoor lees je op internet vaak dat ma huang al 5.000 jaar gebruikt wordt, maar dat getal komt uit de legende en niet uit bronnen.

De sprong naar de westerse geneeskunde kwam pas veel later. In 1885 isoleerde de Japanse chemicus Nagai Nagayoshi de werkzame stof uit ma huang en noemde die ephedrine. Rond 1924 lieten de onderzoekers Chen en Schmidt zien dat ephedrine werkt zoals adrenaline: het verwijdt de luchtwegen en verhoogt hartslag en bloeddruk. Daarna werd ephedrine, en later het verwante pseudo-efedrine, een vast ingrediënt in middelen tegen astma en verstopte neuzen.

In het westen van Noord-Amerika kende men intussen een heel ander gebruik. Van de inheemse ephedrasoorten werd thee gezet, die bij Europese kolonisten bekend werd als Mormon tea of Brigham tea.

Het neanderthalergraf: een mooi verhaal dat niet klopt

Over ephedra lees je ook vaak dat de plant al tienduizenden jaren geleden door neanderthalers werd gebruikt. Dat verhaal komt uit de Shanidar-grot in Irak. Daar vonden archeoloog Ralph Solecki en pollenonderzoeker Arlette Leroi-Gourhan rond een neanderthalerskelet opvallend veel stuifmeel van bloemen. Zij concludeerden in de jaren zeventig dat er bloemen bij de dode waren gelegd.

Later onderzoek zet daar grote vraagtekens bij. In 1999 wees Jeffrey Sommer erop dat een gravende woestijnrat, de Perzische jird, zaden en bloemen in zijn holen verzamelt en dat die holen vlak bij het graf lagen. Andere onderzoekers denken dat bijen die in de grot nestelden het stuifmeel hebben meegebracht. Een bewijs voor een 'bloemengraf' met geneeskrachtige planten is er dus niet.

Niet elke ephedra is hetzelfde

De werkzame stoffen verschillen sterk per soort en per werelddeel. Aziatische en Europese soorten bevatten ephedrine en pseudo-efedrine. In de Noord-Amerikaanse soorten zijn die stoffen nauwelijks of niet aangetroffen.

Daarom is de soortnaam zo belangrijk. De Mormon tea uit de Amerikaanse traditie is een andere plant dan de ma huang uit de Chinese kruidenkunde.

Waarom ephedra uit supplementen verdween

In de jaren negentig zat ephedra in veel vetverbranders en zogenoemde herbal ecstasy, vaak in combinatie met cafeïne. Daarna stapelden de meldingen van ernstige bijwerkingen zich op. In de Verenigde Staten verbood de FDA supplementen met ephedra-alkaloïden per 12 april 2004. De FDA noemde onder meer beroertes, hartaanvallen en sterfgevallen.

In Europa volgde de EFSA in 2013 met een advies. Supplementen met ephedra konden mensen blootstellen aan hoeveelheden ephedrine op het niveau van een geneesmiddel of hoger, met kans op ernstige effecten op hart, bloedvaten en zenuwstelsel. Cafeïne kan die effecten versterken. Sinds Verordening (EU) 2015/403 is ephedrakruid en alles wat ervan gemaakt is verboden in levensmiddelen in de hele EU. Zuivere ephedrine is daarnaast een streng gereguleerde grondstof die je alleen nog in geneesmiddelen tegenkomt.

Ephedra kweken uit zaad

Als sierplant is ephedra een dankbare keuze voor wie van cactussen en vetplanten houdt. In de shop vind je ephedra zaden. Zo pak je het aan:

1. Zaaien: zaai in het voorjaar in een bakje met cactusgrond, binnen bij ongeveer 20 °C en op een lichte plek.
2. Kiemplantjes: houd de grond licht vochtig zolang de plantjes jong zijn. Giet pas weer als de bovenste laag droog is.
3. Verpotten: zet de plantjes in een pot met goed doorlatende grond, bijvoorbeeld cactusgrond met extra grit of zand.
4. Standplaats: volle zon. Volwassen planten geef je pas water als de bovenste twee tot drie centimeter grond droog is.
5. Winter: veel soorten kunnen tegen kou, maar niet tegen natte wortels. Zet de pot in de winter droog, onder een afdak of in een koele, lichte ruimte.

Ephedra groeit langzaam. Reken op een paar jaar voordat je een flink struikje hebt. Wil je de rode 'besjes' zien, dan heb je zowel een mannelijke als een vrouwelijke plant nodig.

Veiligheid

Let op

Kweek ephedra als sierplant en gebruik het niet als kruid of thee. Ephedrine verhoogt hartslag en bloeddruk en wordt in verband gebracht met beroertes en hartaanvallen, zeker in combinatie met cafeïne of andere oppeppers. Het risico is groter bij hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk, diabetes, schildklierproblemen en zwangerschap, en bij gebruik van MAO-remmers of antidepressiva.

Veelgestelde vragen

Mag ik ephedra kweken?

Ja. Het kweken van ephedra als plant is toegestaan. Sinds 2015 is ephedra in de EU wel verboden als ingrediënt van levensmiddelen en voedingssupplementen.

Bevat Ephedra nevadensis ephedrine?

Nauwelijks of niet. De Noord-Amerikaanse soorten bevatten veel minder werkzame stoffen dan de Aziatische Ephedra sinica.

Is ephedra winterhard?

Veel soorten kunnen goed tegen kou. Het grootste risico in een Nederlandse winter is nattigheid. Zet de plant in goed doorlatende grond en houd hem in de winter zo droog mogelijk.

Wat is Mormon tea?

Een thee van Noord-Amerikaanse ephedrasoorten, die werd gedronken door inheemse volken en later door Europese kolonisten. Het is een andere plant dan de Chinese ma huang.

Bronnen

• FDA, Federal Register 69(28), 11 februari 2004: verbod op supplementen met ephedrine-alkaloïden
• EFSA (2013): advies over de veiligheid van ephedrasoorten in levensmiddelen
• Verordening (EU) 2015/403 van 11 maart 2015, bijlage III deel A bij Verordening (EG) nr. 1925/2006
• Sommer (1999), Cambridge Archaeological Journal: de Shanidar IV-bloemenbegrafenis opnieuw bekeken
• Fiacconi en Hunt (2015): stuifmeel in de Shanidar-grot
• Richters Herbs: kweekadvies Ephedra sinica