Kolanoot: de noot van gastvrijheid

Wie bij een Igbo-familie in Nigeria op bezoek komt, krijgt vaak eerst een kolanoot aangeboden. De gastheer legt de noot op een schaaltje, de oudste spreekt een gebed uit en daarna wordt de noot gebroken en gedeeld. In de roman Things Fall Apart van Chinua Achebe zegt een van de personages: "He who brings kola brings life." In dit artikel lees je waar de kolanoot vandaan komt, hoe hij de wereld over reisde en wat erin zit.

In het kort

• Kolanoten zijn de zaden van Cola nitida en Cola acuminata, bomen uit het West-Afrikaanse regenwoud.
• Ze bevatten ongeveer 1,5 tot 3,5 procent cafeïne en een beetje theobromine.
• In veel West-Afrikaanse culturen staat de kolanoot voor gastvrijheid en respect.
• Gotu kola is een heel andere plant, zonder cafeïne.

Een noot met betekenis

In veel Igbo-gemeenschappen is de kolanoot, oji, een teken van vrede en vriendschap. Hij wordt gedeeld bij bruiloften, begrafenissen en naamgevingen. Zelfs het aantal lobben van een noot kan betekenis hebben. Ook in de Yoruba-religie speelt kola een rol, bij offers en waarzeggerij. De gebruiken verschillen per streek en per familie.

Eeuwenoude handel

De kolanoot is al heel lang handelswaar. Archeologen vonden verkoolde kolanoten bij Ségou in Mali, in lagen uit de elfde tot veertiende eeuw. Halverwege de dertiende eeuw kwam kola aan bij handelaren in Walata, aan de rand van de Sahara. In de negentiende eeuw trokken karavanen met kola van het Asante-rijk in het huidige Ghana naar Kano in het noorden van Nigeria. Volgens recent onderzoek was die handel binnen West-Afrika economisch belangrijker dan de handel door de Sahara.

Kola en Coca-Cola

In 1886 verkocht apotheker John Pemberton in Atlanta voor het eerst Coca-Cola. De naam verwijst naar twee oorspronkelijke ingrediënten: cocabladeren en kolanoten. De kola leverde de cafeïne. Of het huidige recept nog kolanoot bevat, maakt Coca-Cola niet bekend: het recept is een bedrijfsgeheim.

De boom en de noot

Kolabomen zijn groenblijvende bomen tot ongeveer twintig meter hoog. Botanisch horen ze tegenwoordig bij de kaasjeskruidfamilie (Malvaceae). De stervormige vrucht bevat een aantal grote zaden: de kolanoten. Verse noten zijn wit, roze of rood. Tijdens het drogen breekt een verbinding in het zaad af, waarbij een roodbruine kleurstof ontstaat en cafeïne vrijkomt. Daardoor kan een verse noot anders werken dan een gedroogde.

Let dus op de naam. In de shop vind je kolanoten en ook gotu kola, maar dat laatste is een heel ander kruid uit Azië. Wil je meer weten over een andere cafeïnebron, lees dan over guarana.

Waar je op let

De Europese voedselautoriteit EFSA vindt tot 400 mg cafeïne per dag voor gezonde volwassenen veilig, en tot 200 mg voor zwangere vrouwen. Dat geldt voor alle bronnen samen.

Let op

Kolanoot bevat cafeïne en looistoffen. Dat kan slaapproblemen, onrust en maagklachten geven. Bij hartklachten, hoge bloeddruk of een gevoelige maag kun je kola beter laten staan. Tel kola mee bij je koffie, thee en energiedrank.

Veelgestelde vragen

Zit er nog kolanoot in Coca-Cola?

Dat is niet bekend. Coca-Cola houdt het recept geheim.

Is gotu kola hetzelfde als kolanoot?

Nee. Gotu kola (Centella asiatica) is een kruipend kruid uit Azië en bevat geen cafeïne.

Hoeveel cafeïne zit er in een kolanoot?

Ongeveer 1,5 tot 3,5 procent van het gewicht, afhankelijk van de soort en of de noot vers of gedroogd is.

Bronnen

• EMA/HMPC (2011): assessment report Cola nitida en Cola acuminata, semen
• Gestrich e.a. (2021), African Archaeological Review 38(3): vroegste vondsten van kola
• Achebe (1958), Things Fall Apart
• Coca-Cola Company: geschiedenis
• EFSA (2015), EFSA Journal 13(5):4102: veiligheid van cafeïne