Khat (qat): de plant, de werking en de Nederlandse wet

Op de markten van Jemen en Ethiopië wordt elke ochtend khat aangevoerd, in bossen takken die zo vers mogelijk moeten zijn. 's Middags zitten mensen bij elkaar en kauwen urenlang op de jonge blaadjes. In Nederland mag dat sinds 2013 niet meer: khat, hier vaak qat genoemd, staat op de Opiumwet. In dit artikel lees je wat khat is, waarom versheid zo belangrijk is, welke risico's het heeft en wat de wet zegt.

In het kort

• Khat (Catha edulis) is een groenblijvende struik uit Oost-Afrika en het zuiden van het Arabisch Schiereiland.
• De werkzame stoffen zijn cathinon en cathine. Cathinon werkt vergelijkbaar met amfetamine en breekt binnen enkele dagen na de oogst af.
• Sinds januari 2013 staat qat op lijst II van de Opiumwet. Bezit, verkoop, teelt en handel zijn strafbaar.
• Ook in het Verenigd Koninkrijk is khat sinds 2014 verboden.

De plant

Khat is de enige soort in het geslacht Catha en hoort bij de kardinaalsmutsfamilie (Celastraceae). Het is een struik of boom van één tot vijf meter, soms hoger. De jonge blaadjes zijn roodbruin en worden later geelgroen en leerachtig. De plant groeit van nature van Ethiopië tot in het zuiden van Afrika en wordt vooral geteeld in Ethiopië, Kenia en Jemen.

Waarom vers zo belangrijk is

De belangrijkste werkzame stof in khat is cathinon, een stof met een werking die lijkt op amfetamine. Daarnaast bevat khat cathine, dat ongeveer tien keer zwakker is. Cathinon is instabiel: binnen enkele dagen na het plukken wordt het afgebroken. In een analyse uit 2021 bevatten verse blaadjes ongeveer 0,12 tot 0,16 procent cathinon, en blaadjes die maanden gedroogd waren nog maar ongeveer 0,02 procent. Daarom worden de takken in bladeren of plastic gewikkeld en zo snel mogelijk vervoerd.

Wat doet khat?

Volgens het Trimbos-instituut en het Europese drugsagentschap EUDA geeft khat meer energie, een opgewekte stemming en een grote behoefte om te praten. Hartslag, bloeddruk en lichaamstemperatuur gaan omhoog. De effecten houden een paar uur aan. Daarna volgen vaak somberheid, prikkelbaarheid, weinig eetlust en slecht slapen.

Risico's

Bij vaak en veel gebruik noemen Trimbos en EUDA onder meer hartritmestoornissen, maag- en darmklachten, slaapproblemen, somberheid, angst en bij sommige mensen psychoses. Er zijn ook verbanden gelegd met hartinfarcten, leverschade en mondkanker, maar daar spelen vaak andere factoren mee.

Wat zegt de wet?

De Wereldgezondheidsorganisatie besloot in 2006 khat niet internationaal onder controle te brengen. De losse stoffen cathinon en cathine staan wel op de internationale lijsten.

Nederland koos een eigen koers. Bij besluit van 18 december 2012, gepubliceerd op 4 januari 2013, kwam qat op lijst II van de Opiumwet, omschreven als de bladeren en takjes van Catha edulis. Volgens de regering is daarmee bezit, verkoop, teelt en handel in qat strafbaar geworden. Het Verenigd Koninkrijk volgde op 24 juni 2014 met een verbod.

Let op

Khat bezitten, kweken of verkopen is in Nederland strafbaar. Cathinon verhoogt hartslag en bloeddruk. Combineer khat nooit met andere oppeppers, alcohol of MAO-remmers, en gebruik het niet bij hart- en vaatproblemen of psychische kwetsbaarheid. Twijfel je over je gebruik, dan kun je terecht bij de Drugs Infolijn van het Trimbos-instituut.

Veelgestelde vragen

Is khat legaal in Nederland?

Nee. Sinds januari 2013 staat qat op lijst II van de Opiumwet. Bezit, verkoop, teelt en handel zijn strafbaar.

Wat is het verschil tussen cathinon en cathine?

Allebei zitten ze in khat. Cathinon is de sterkste stof en breekt snel af na het plukken. Cathine is ongeveer tien keer zwakker en blijft langer bewaard.

Waarom moet khat vers zijn?

Omdat cathinon binnen enkele dagen na de oogst wordt afgebroken. Gedroogde khat werkt daardoor veel minder sterk.

Bronnen

• Staatsblad 2013, 1: besluit plaatsing qat op lijst II van de Opiumwet
• Kamerstukken II 33 255, nr. 5 (2016): brief over de evaluatie van het qatverbod
• Trimbos-instituut, DrugsInfo: wat je moet weten over qat
• EUDA: drug profile khat
• Pendl e.a. (2021), Forensic Science International 319: cathinon en cathine in khat
• GOV.UK (2014): ban on khat comes into force